Görsel ve medya

Sahne

Sahne, hikâye boyunca arkada duran görseldir. Üstteki Sahne şeridinden
seçilir: yok, harita ya da fotoğraf. Sahne haritası gerçek haritadır — adımın
vurgusu ve zaman imleci onu sürer, yani okuyucu kaydırdıkça harita bölgeden
bölgeye gider.

Bir adımın haritası sahnedeki haritayla aynıysa ikinci bir kart çizilmez; adım
doğrudan sahneyi yönlendirir.

Adım görselleri

Her adım kendi görselini taşıyabilir. Seçenekler: grafik, harita, fotoğraf,
video, karşılaştırma, anlatı çizelgesi ve dış gömme (Datawrapper, Flourish, YouTube, Canva).

Fotoğraf ve video iki biçimde çizilir:

• Kart — sahnenin ortasında sınırlı genişlikte durur (varsayılan).
• Tam ekran — sahneyi kenarsız doldurur. Uydu görüntüsü, drone videosu gibi
  malzemede etkiyi bu biçim verir.

Tam ekranda görsel kaçınılmaz olarak kırpılır. Odak noktası kırpmanın hangi
noktayı koruyacağını söyler; yatay ve dikey ekran için ayrı ayrı verilebilir,
çünkü fotoğrafın önemli yeri telefonda başka bir yere düşer.

Kırpma yetmiyorsa telefon için ayrı bir fotoğraf verebilirsin: Dikey ekran
görseli. Dikey ekranda bu görsel, yatay ekranda asıl görsel gösterilir; tarayıcı
yalnız gereken dosyayı indirir. Boş bırakılırsa her ekranda asıl görsel kullanılır.
Bu alan tam ekran fotoğrafta, kapakta ve sahne görselinde vardır; videoda ve kart
kadrajında yoktur. Kamera odağı açıkken dikey görsel kullanılmaz, çünkü kutu
asıl görselin üzerinde çizilir ve başka bir fotoğrafta yanlış yeri gösterirdi.

Karartma, tam ekran görselin üstüne hikâyenin overlay renginden bir perde
koyar; yazının okunmadığı parlak fotoğraflarda gerekir.

Kaydırınca hareket

Tam ekran fotoğraf ve video, okuyucu kaydırdıkça hareket edebilir. Ayar görselin
kendisindedir, yani her adım kendi hareketini seçer; aynı hikâyede hareketli ve
durgun görseller yan yana durabilir. Üç ayrı eksen var, istediğin kadarını
birlikte seçebilirsin:

Hareket okuyucunun kaydırmasına bağlıdır, süreye değil: okuyucu durursa görsel de
durur, geri kaydırırsa hareket geri sarar. Yakınlaşma kaydırmayla eşit hızda
ilerler; renk ve görünürlük değişimi yavaş başlar, ortada hızlanır ve yavaş
biter. Adım görselinde hareket, görselin ekranda kaldığı süreye yayılır. Kapakta
okuyucu kapağı geçip aşağı indikçe ilerler.

Ayar yalnız Tam ekran kadrajda görünür; kartta görsel kırpılmadığı için
büyüyen görsel kutusundan taşardı. Kapakta her zaman görünür, çünkü kapak
görseli iki biçimde de (Tam ekran ve Üstte) kutusunu kenarsız doldurur.
Sahne görselinde bu ayar yoktur.

Künye şeridi ve karartma perdesi hareket etmez, yalnız görselin kendisi hareket
eder. Okuyucunun sistem ayarında "hareketi azalt" seçiliyse görsel olduğu gibi,
hareketsiz ve renkli durur.

Kamera odağı

Tek bir büyük fotoğrafın içinde adım adım gezinebilirsin: her adım görselin
üzerinde bir kutu seçer, kamera o kutuya yakınlaşır. Kalabalık bir meydanda
kişileri tek tek göstermek, bir haritanın bölgelerini sırayla anlatmak ya da bir
belgenin satırlarını vurgulamak için.

Nasıl kurulur:

1. Adımın görselini Tam ekran kadrajla ekle. Kamera odağı satırı çıkar.
2. Kutu ekle de ve görselin üzerinde fareyle sürükleyerek kutuyu çiz. Dört
   sayı alanıyla ince ayar yapabilirsin.
3. Sonraki adıma aynı görsel adresini ver ve başka bir kutu çiz.

Art arda gelen adımlar aynı görseli ve birer kutu taşıyorsa görsel yerinde
kalır; okuyucu kaydırdıkça kamera kutudan kutuya kayar. Anlatının sonunda
geniş plana dönmek için son adımda Tüm görseli seç. Görsel değişirse ya da
bir adımda kutu yoksa bildiğin çapraz geçiş olur.

Kutunun çerçevesini çiz seçiliyse kutunun kenarı hikâyenin vurgu rengiyle
görselin üstüne çizilir ve görselle birlikte büyür.

Kutu görselin kendi oranıyla tutulur, ekranın değil: telefonda da masaüstünde de
görselin aynı yerini gösterir. Telefonun dar ekranında yakınlaşma daha az olur,
kamera daha çok yana kayar. Yakınlaşmanın bir üst sınırı var; çok küçük bir kutu
görseli pikselleştirmesin diye kamera belli bir noktada durur.

Kamera odağı yalnız adım görselinde, tam ekran kadrajda ve fotoğrafta çalışır;
kapakta, sahnede ve videoda yoktur. Kamera açıkken Kaydırınca hareket
satırındaki yakınlaşma uygulanmaz, çünkü yakınlaşmayı kamera yapar; renk ve
görünürlük ayarları çalışmaya devam eder. Okuyucunun sistem ayarında "hareketi
azalt" seçiliyse kamera kutular arasında kaymaz, her adımda doğrudan kutuyu
gösterir.

Grafik ve harita: kart mı, tam ekran mı

Grafik ve harita adım görselleri de aynı Kadraj anahtarını taşır:

• Kart (varsayılan) — sahnenin ortasında sınırlı bir kutuda durur. Bugüne
  kadarki davranış; eski hikâyeler bundan etkilenmez.
• Tam ekran — kutu sınırı kalkar, veri görseli sahnenin tamamını kaplar ve
  hikâyenin temasını giyer: zemin şeffaflaşır, başlık/etiket renkleri
  hikâyenin renklerine döner, gölge ve çerçeve düşer. Metin, adımın hizasına
  (sol · orta · sağ) göre görselin üstünden akar. Harita ekranın gerçek
  ölçüsüne oturur ve ortalanır: geniş ekranda büyür, dikey telefonda ekran
  genişliğini kullanır; başlık ve lejant yazıları her ekranda aynı boyda kalır.

Grafiğin kendi kaydı değişmez. Kadraj ve aşağıdaki gizlemeler yalnız o
adımın çizimini etkiler; aynı grafik başka bir hikâyede, embed'de ve grafik
editöründe olduğu gibi kalır.

Kaydırmayla ilerlet

Tam ekran kadrajda görsel donuk durmak zorunda değil: okuyucu kaydırdıkça
ilerleyebilir. İki ayrı şey ilerletilebilir ve adım başına biri seçilir:

• Giriş — çubuklar sıfırdan yükselir, çizgi soldan sağa açılır. Her grafik
  tipinde çalışır, veriye zaman bağlaması gerektirmez.
• Zaman — yıllar akar: çizgi çizilir, harita yıldan yıla boyanır. Yalnız
  zaman bağlaması olan grafik ve haritada anlamlıdır.
• Yok (varsayılan) — görsel adıma gelindiğinde bir kez canlanır. Bugüne
  kadarki davranış budur; eski hikâyeler değişmez.

Sürücü açıkken adımın bloğu uzar (kaydırma mesafesi, varsayılan 3 ekran) ve
metin blok boyunca yapışkan kalır — okuyucuya görseli izleyecek yol verilir.
Mesafeyi büyütmek ilerlemeyi yavaşlatır, küçültmek hızlandırır.

Yalnız tam ekran kadrajda çalışır: kart modunda adım bir ekran boyudur ve
kaydırma mesafesi efekti göstermeye yetmez.

Hareketi azaltmayı tercih eden okuyucuda (prefers-reduced-motion) sürücü hiç
kurulmaz ve görsel tam hâliyle durur — yarım bir grafik gösterilmez.

Bu adımda gizle

Grafiği hikâyeye eklediğinde grafikte ne varsa o gelir — başlığı, alt
başlığı, lejantı, künyesi. Grafiğin başlığı konunun başlığıyla aynı olmak
zorunda değildir; konunun başka bir tarafını anlatıyor olabilir. Bu yüzden
varsayılan "hepsi açık"tır.

Yer açmak istediğinde adım başına kapatabilirsin:

Haritada lisans atfı (sağ altta soluk duran satır) bu listede yoktur ve
kapatılamaz: o kullanıcı metni değil, veri sağlayıcısına karşı bir
yükümlülüktür. Aynı satırın sonundaki "Made with Tuvelia" ise künyeyle
birlikte gizlenir — grafikte de künye kapanınca o yazı gider.

Okuyucu görselle etkileşebilir

Hikâyedeki grafik ve harita donuk resim değildir: okuyucu bir bölgenin
üzerine gelip adını ve değerini görebilir, grafiğin lejantına tıklayıp bir seriyi
gizleyebilir. Bu kart kadrajında da, tam ekranda da, sahne haritasında da
geçerlidir — metin görselin üstünden akar ama tıklamayı yutmaz; yazı kartının
kendisi seçilebilir ve içindeki bağlantılar çalışır. Görselin, metin kartının
tam altında kalan kısmına kart geçip gidince erişilir.

İki yerde bilinçli olarak kapalıdır: pano (tam ekran renkli blok) ve
makale bölümü sahneyi bilerek örter, orada arkadaki görsele erişilmez.

Haritanın başlığı, lejantı ve künyesi hikâyenin yazı rengiyle yazılır: koyu
temalı hikâyede açık, açık temalı hikâyede koyu.

Adresler

Görsel iki yoldan eklenir: dosya yükleyerek ya da bir adres yazarak.
Görsel alanının altındaki kutuya dosya sürükleyebilir ya da tıklayıp
seçebilirsin; yükleme bittiğinde adres alanı kendiliğinden dolar. Ayrıntısı
dosyalar ve yükleme sayfasında: hangi biçimler,
kota, küçültme ve silme kuralı.

Video için yükleme yoktur, adresi elle girersin; video kapağı yüklenebilir.

Elle yazılan adres iki biçimden biri olabilir: tam bir https:// adresi, ya da sitenin kendi kökünden
başlayan bir yol (/ornek/kapak.svg gibi). Yarım bir yol (kapak.svg) ve
//baskasite.com/... biçimi kabul edilmez; ilki hangi klasöre göre çözüleceği
belirsiz olduğu için, ikincisi aslında başka bir siteye gittiği için.

Video için doğrudan dosya adresi gerekir (webm ya da mp4); YouTube adresi sahne
arka planı olamaz çünkü otomatik oynatılamaz ve kadrajlanamaz. YouTube videosunu
okuyucunun başlatacağı bir oynatıcı olarak eklemek için Gömme görselini kullan
(aşağıda "Dış gömme").

⚠ Karşılaştırma öğesinde kural daha dar: orada adres mutlak https://
olmalıdır. Sebebi karşılaştırmanın video çıktısıdır; video başka bir ortamda
render edildiği için sitenin kendi yolunu çözemez.

⚠ Karşılaştırmada iki görsel aynı oranda olmalı. Kutu "öncesi" görselinin
oranıyla kurulur; "sonrası"nın oranı farklıysa kenarlarından kırpılarak çizilir.
Editör iki oranı yazan bir uyarıyla bunu söyler.

Videolar daima sessiz, döngülü ve satır içi oynar; okuyucu o adıma geldiğinde
başlar, adımdan çıkınca durur.

Kaynak künyesi

Her görsele künye yazılabilir ("Foto: Ali Veli", "Pléiades © CNES 2018").
Künye görselin sağ altında küçük bir şeritte görünür ve yayınlanan sayfada da
kalır. Veri gazeteciliğinde bu bir süs değil, kaynağın kendisidir.

Geçiş

Adımdan adıma görsel değişirken iki katman birbirine karışır. Yeni görsel ekranı
kenarsız kaplıyorsa (tam ekran fotoğraf, video, kare dizisi) eskisi altında kalır
ve yenisi onun üstünde belirir. Kaplamıyorsa (kart, pano, zemini şeffaf tam ekran
grafik ya da harita) eskisi aynı sürede söner; kenarlarda asılı kalıp birden
kaybolmaz. Hareketinde Belir seçili tam ekran görsel de ilk anda saydam
olduğu için bu ikinci gruba girer: eskisi söner, yenisi zeminden belirir.

Art arda gelen adımlar aynı haritayı aynı kadrajda gösteriyorsa harita
değişmez: yalnız vurgusu değişir ve harita, kendi animasyonuyla yeni bölgeye
yakınlaşır. İki ayrı harita üst üste karışmaz.

Geçiş türü de hikâye genelinde seçilir: Sade (görseller birbirine karışır,
varsayılan), Kayarak (yeni görsel alttan kayarak gelir) ya da Yakınlaşarak (yeni
görsel hafifçe büyükten yerine oturur). Aynı haritayı ya da kamera odağıyla aynı
fotoğrafı gösteren art arda adımlarda görsel değişmediği için geçiş oynamaz.

Süresi hikâye genelinde ayarlanır (Düzen şeridi, milisaniye). 0 yazmak geçişi
kapatır ve görsel anında değişir. Okuyucunun sistem ayarında "hareketi azalt"
seçiliyse geçiş kendiliğinden kapanır.

Telefonda

Dar ekranda (768 pikselin altı) sahne ikiye ayrılır:

• Veri görselleri — grafik, harita, karşılaştırma, anlatı çizelgesi, büyük
  sayı, alıntı ve dış gömme — ekranın üst kısmında durur. Tam ekran kadrajlı
  grafik ve harita da buna dahildir: telefonda üstünden metin geçen bir veri
  görseli okunmaz. Sahne haritası da üst kısımda çizilir.
• Metin kartı ekranın alt kısmına yapışır ve adım boyunca orada okunur.
  Adım biterken yukarı kayarken söner; görselin üstünü kapatmaz.
• Tam ekran fotoğraf, video ve kare dizisi ekranın tamamını kaplamaya devam
  eder; metin onların üstünden akar. Kadrajı Sığdır olan kare dizisi ise veri
  görselleri gibi üst kısımda, kırpılmadan durur. Karelere telefon görseli
  verdiyseniz telefonda onlar gösterilir
  (kare dizisi).

Kart yazısı telefonda seçtiğin boydan bir kademe küçük çizilir, boyların sırası
korunur. Sağa hizalı metin telefonda sola hizalanır ve dikey konum (ortada ya da
altta) seçimi uygulanmaz: kart her adımda alt kısımda durur. Masaüstü düzeni
değişmez. Editördeki önizlemede Mobil görünümünü seçerek bu düzeni görebilirsin.

Kaydırmaya bağlı animasyonu desteklemeyen eski tarayıcılarda kart sönmez; adım
biterken görselin üstünden geçerek kaybolur. Geri kalan her şey aynıdır.

Haritalar telefonda

• Kart kadrajlı harita telefonda karedir. Masaüstünde 16:9 olan kart dar
  ekranda en az genişliği kadar yüksek olur (480 pikselin altında kare, 640
  piksele doğru yavaşça 16:9'a döner). Kısa kartta başlık, lejant ve künye
  haritanın üstüne biniyordu.
• Başlık, lejant ve künye birbirine ya da bölgelerin üstüne binerse kendi
  şeritlerine iner: başlık üstte (gerekirse iki satır), lejant senin seçtiğin
  tarafta (üst köşe → haritanın üstü, alt köşe → altı), künye en altta; harita
  aradaki boşluğa oturur. Konum kutusu bu düzende çizilmez. Bu, canlı embed'deki
  kuralın aynısıdır.
• Bu düzen yalnız bir şey bindiğinde devreye girer. 800 piksel ve daha geniş
  kutularda (masaüstünde tam ekran harita) düzen hiç değişmez. 640 piksellik
  masaüstü kartında da lejantı bölgelerin üstüne düşen bir harita bu düzene
  geçer; binmeyen harita editörde gördüğün gibi kalır.

Anlatı çizelgesi bloğu

Projendeki bir anlatı çizelgesini hikâyenin içine koyabilirsin. Görsel
türünü Anlatı çizelgesi seçtiğinde iki soru çıkar: hangi çizelge, ve bu
adımda hangi slayt.

İkincisi bu bloğun asıl gücüdür. Her adım kendi slaydını taşıdığı için bir
çizelgeyi hikâyeye yayabilirsin: okuyucu kaydırdıkça slaytlar ilerler.

Alttaki olay şeridi okuyucuyla birlikte belirir: okuyucunun ulaştığı olay ve
öncekiler tam görünür, sonrakiler soluk durur (yerleri baştan bellidir, şerit
zıplamaz; soluk bir olaya tıklayıp ileri atlamak yine mümkündür). Giriş slaydında
yalnız ilk olay tam görünür. Dar ekranda (480 px altı) şerit kartları daralır; 375
px'lik bir telefonda 12 olaylık bir çizelge 4 yerine 3 satıra sığar. Bu davranış
çizelgenin kendi yayın sayfasında ve videosunda da aynıdır.
Arada başka bir görsel (harita, grafik, fotoğraf) kullanman çizelgeyi bölmez;
sonraki çizelge adımı kaldığı yerden devam eder.

Adımları tek tek kurmak zorunda değilsin. Seçicinin altındaki "Bu çizelgeden
adım ekle" kutusuna bir sayı yazıp Ekle dersen, o kadar adım slaytları
doldurulmuş hâlde eklenir. İkinci kez eklediğinde kaldığı yerden devam eder —
on olaylık bir çizelgeyi üç, sonra beş, sonra iki diye bölmenin yolu budur.
İstediğin kadar boşta slayt kalmamışsa editör bunu söyler, sessizce eksik
eklemez.

Çizelgeyi değiştirirsen o adımın slayt seçimi varsayılana döner: eski seçim
başka bir çizelgenin olayıydı.

Çizelge adımlarında metni boş bırakmak olağandır — anlatı zaten slaydın
kendisindedir.

Dış gömme

Gömme görseliyle Datawrapper ve Flourish grafikleri, YouTube videoları ve
Canva tasarımları eklenebilir. Adresi yapıştırdığında sağlayıcı kendiliğinden
seçilir. Başlık zorunludur (ekran okuyucu için). Yalnız tanınan adreslere izin
verilir; Diğer seçeneği her https:// adresini kabul eder.

• YouTube — videonun normal adresini yapıştırman yeterli (izleme, shorts ya da
  youtu.be). Oynatıcı çerezsiz sürümle açılır ve okuyucu başlatana kadar oynamaz;
  tam ekrana geçilebilir.
• Canva — tasarımda Paylaş → Daha fazla → Yerleştir yolundan aldığın bağlantıyı
  yapıştır. Sunum kendi düğmeleriyle gezilir ve tam ekrana geçilebilir.

YouTube ve Canva'da yüksekliği boş bırakırsan gömme 16:9 oranla çizilir; bir değer
yazarsan o yükseklik kullanılır. Genişlik üç türlüdür: Sütun (640 piksellik
kart, varsayılan), Geniş (1040 piksele kadar) ve Tam (sahnenin tam genişliği).
Sunum ve videolar dar kartta küçük kalır; onları Geniş ya da Tam seç.

Bilinen bedel: gömülen grafik bizim marka kitimizi okumaz, kendi yazı tipini ve
renklerini taşır. Sayfanın geri kalanıyla birebir uyum beklenmemelidir.