Zaman tüneli

Zaman tüneli bir olay dizisini slayt slayt anlatır: her olay bir slayttır,
altta bütün olayları tarih ekseninde gösteren bir gezinme şeridi durur.
Okuyucu slaytlar arasında ilerledikçe şeritte nerede olduğunu görür. Kendi
başına yayınlanabilir, sitene gömülebilir ve bir hikâyenin içinde de
kullanılabilir.

Aynı öğe üç yerde üç adla anılır: Yeni öğe penceresinde Zaman tüneli,
editörün üst çubuğundaki rozette Timeline, hikâye editöründe ise
anlatı çizelgesi. Grafik tiplerinden Süre çizelgesi başka bir şeydir —
satırları zaman ekseninde çubuk olarak çizen bir grafiktir
(süre çizelgesi).

Oluşturma

Yeni öğe penceresinde büyük kartların altındaki Diğer satırından
Zaman tünelini seçer, başlığını yazarsın; başlık en çok 300 karakter olur
(öğeler). Yeni zaman tüneli boş
açılır: olay da giriş slaydı da yoktur.

Başlık öğenin adıdır: proje listesinde ve yayın sayfasının en üstünde bu ad
görünür. Zaman tüneli editöründe adı değiştirecek bir alan yoktur; editörün
üst çubuğunda yalnız gösterilir.

Editörün düzeni

Üst çubukta solda ← Proje (projeye döner), öğenin adı ve Timeline
rozeti; sağda kayıt durumu, Video ve Yayınla düğmeleri durur. Altında
üç sütun vardır:

• Solda olay listesi. En üstte giriş slaydının satırı, altında olaylar.
• Ortada önizleme. Zaman tüneli yayın sayfasında nasıl görünecekse öyle
  çizilir; önizlemenin genişliğine göre büyür ve küçülür.
• Sağda seçili olayın formu. Hiçbir şey seçili değilse "Düzenlemek için
  soldan bir olay ya da giriş slaydını seçin." yazar.

Önizlemede başka bir slayda geçmek (kenardaki oklarla ya da şeritteki bir
olaya tıklayarak) o olayı listede ve formda da seçer.

Editör kendiliğinden kaydeder; kayıt durumu, kaydedilemeyen değişiklik ve
sayfadan ayrılırken ne olduğu bütün editörlerde aynıdır
(kaydetme). Zaman tüneli editöründe
klavyeyle geri alma (Ctrl+Z) yoktur; metin kutusunun içinde tarayıcının kendi
geri alması çalışır.

Olaylar

+ Olay listenin sonuna "Yeni olay" başlıklı bir olay ekler ve onu seçer.
Yeni olay tarihini sen yazana kadar bu yılda başlar. Liste boşken "Henüz
olay yok. “+ Olay” ile ekleyin." yazar.

Liste slayt sırasıdır ve sırayı tarih belirler: olaylar başlangıç tarihine
göre dizilir, her satırın başında sırası yazar ("1.", "2." …). Aynı tarihte
başlayan olayların (örneğin ikisinin de başlangıcı yalnız "1969") sırasını
yanlarındaki ↑ ve ↓ düğmeleriyle değiştirirsin; bu düğmeler yalnız aynı
tarihte başlayan olayların yanında görünür. + Olay ile art arda eklenen
olaylar da bu yılda başladığı için böyle bir grup oluşturur. Bir olayı başka
bir yere taşımak için başlangıç tarihini değiştir. Yalnız yılı yazılmış bir
olay ("1969") aynı yılın 1 Ocak'ında başlayan olaydan ("1969-01-01") önce
gelir; alttaki şerit de aynı sırayı izler. Kural Olaylar başlığının
yanındaki ? işaretinde de yazar.

Formun en altındaki Olayı sil olayı sormadan siler ve bu geri
alınamaz.

Olayın alanları

Başlık ve gövde

Başlık slaydın büyük başlığıdır; şeritte ve gezinme oklarının ipucunda da
görünür. Gövde (markdown) slaydın metnidir. Yanındaki ? işaretinin
dediği gibi **kalın** ve *italik* yazabilirsin; liste, başlık ya da alıntı
işaretleri biçimlenmez, yazdığın gibi görünür.

Tarih

Başlangıç zorunludur, Bitiş (ops.) isteğe bağlıdır. Tarihi üç
biçimden biriyle yazarsın; kutunun içindeki örnek de bunu gösterir
("1969 / 1969-07 / 1969-07-20"):

Ne kadar kesin yazarsan o kadar kesin saklanır: yalnız yılı bilinen bir olayı
günüyle yazman gerekmez, yazarsan da veride olmayan bir kesinlik uydurmuş
olursun. Yıl dört haneyle yazılır; milattan önceki tarihler ve "20.07.1969"
ya da "1969/07" gibi biçimler kabul edilmez. Bitiş verirsen slaytta iki tarih
arasına çizgi konur ("1961 – 1969"); bitişi boş bırakırsan olay tek bir anda
olmuş sayılır.

Çözülemeyen bir tarih yazarsan kutu kırmızıya döner, altında "Tarih
çözülemedi — kaydedilmedi." yazar ve üst şerit hangi olayın hangi alanı
olduğunu söyler; düzeltene kadar o değişiklik kaydedilmez
(kaydetme).

Görsel ya da YouTube videosu

Her olaya ve giriş slaydına bir medya eklenebilir: Görsel / YouTube (URL)
kutusuna bir görselin ya da bir YouTube videosunun adresini yapıştırırsın.
Editör adresten hangisi olduğunu anlar ve kutunun yanında yazar: Görsel ya
da YouTube ve videonun kimliği. Dosya yükleme yoktur; görsel internette
açık bir adreste durmalıdır.

• Adres http:// ya da https:// ile başlayan tam bir adres olmalı; değilse
  kutunun altında "http(s) ile başlayan tam bir adres gerekli — kaydedilmedi."
  yazar.
• YouTube'da watch?v=…, youtu.be/…, shorts/… ve gömme (embed/…)
  adresleri tanınır. Videonun kimliği çıkarılamazsa "YouTube bağlantısı
  çözülemedi (watch?v=… / youtu.be/… / shorts/…) — kaydedilmedi." yazar.
• Adres geçerli ama görsel açılmıyorsa uyarı çıkar, kayıt yine yapılır:
  "Görsel yüklenemedi — adresi kontrol edin (kayıt yapıldı)." Videoda: "Kapak
  görseli yüklenemedi — video gizli ya da silinmiş olabilir (kayıt yapıldı)."
• Adresi silmek medyayı kaldırır.

Adres girilince üç kutu daha açılır:

• Alt metin (erişilebilirlik) — görseli göremeyen okuyucunun duyduğu
  metin. ? işaretinin uyardığı gibi altyazıyla aynı olmamalı. YouTube
  videosunda bu kutunun adı Erişilebilir ad (oynat düğmesi ve oynatıcı
  başlığı) olur.
• Altyazı — görselin altında herkesin gördüğü satır.
• Kaynak / telif — görselin künyesi.

YouTube videosu yayın sayfasında bir kapak resmi ve oynat düğmesi olarak
görünür; oynatıcı ancak okuyucu tıklayınca yüklenir. Videoyu dışa aktarırken
YouTube medyası çizilmez (aşağıda "Video").

Medya geniş bir slaytta metnin solunda, dar bir slaytta (telefonda,
editörün önizlemesinde) metnin altında durur.

Şerit

Şerit (ops.) bir olaya şerit adı verir. Ad okuyucuya hiçbir yerde
gösterilmez; yalnız alttaki gezinme şeridinde olayların nasıl yerleştirildiğini
değiştirir.

⚠ Bugün farklı şerit adları verilen olaylar gezinme şeridinde birbirinin
üstüne binebilir (özellikle aynı tarihte başlayanlar aynı yere düşer). Şerit
adını kullanmıyorsan alanı boş bırak; boş bırakılan olaylar şeritte
birbirinin üstüne binmeden dizilir.

Giriş slaydı

Listenin en üstündeki + Giriş slaydı ekle zaman tünelinin başına, tarihsiz
bir açılış slaydı ekler (ilk başlığı "Giriş"). Eklenince satırın adı slaydın
başlığı olur. Formunda Giriş başlığı, Gövde (markdown) ve aynı medya
alanları vardır; Giriş slaydını kaldır onu siler. Giriş slaydı şeritte
yer almaz, slayt sayacında sayılır.

Uzunluk sınırları

Kutular fazlasını yazmana izin verir ama değişiklik kaydedilmez: üst şerit
Kaydedilemedi — tekrar dene der ve altında sınırı yazar, örneğin "Olay
başlığı en çok 300 karakter olabilir; gelen 301 karakter. Metni kısaltın."
Kısaltınca kayıt kendiliğinden sürer. 500 olaya ulaşmış bir zaman tüneline
+ Olay yeni olay eklemez; nedeni üst şeritte yazar. Bu sınırlardan önce
kaydedilmiş uzun bir içerik açılmaya ve yayında görünmeye devam eder.

Önizleme ve gezinme

Her slaytta tarih, başlık, gövde ve varsa medya vardır; giriş slaydında tarih
yoktur. Okuyucu (ve sen, önizlemede) slaytlar arasında şöyle geçer:

• Slaydın iki kenarındaki Önceki ve Sonraki oklarıyla. Okun üzerine
  gelince gideceği olayın başlığı ve tarihi görünür; uçlarda ok soluklaşır ve
  çalışmaz — son slayttan başa dönülmez.
• Alttaki şeritte bir olaya tıklayarak.
• Klavyeyle: şerit ya da slayt odaktayken ← ve → önceki ve sonraki
  olaya, Home ve End ilk ve son olaya gider.
• Telefonda slaydı sola kaydırınca sonraki, sağa kaydırınca önceki slayda.

Şeridin altında kaçıncı slaytta olunduğu yazar ("3 / 7"; giriş slaydı da
sayılır). Hiç olay yoksa önizleme "Bu çizelgede henüz olay yok." der.

Şerit okuyucuyla birlikte belirir: ulaşılan olay ve öncekiler tam
görünür, sonrakiler soluk durur. Yerleri baştan bellidir, şerit zıplamaz;
soluk bir olaya tıklayıp ileri atlamak yine mümkündür. Giriş slaydında yalnız
ilk olay tam görünür. Dar ekranda (480 px altı) şeritteki olaylar daralır;
375 px'lik bir telefonda 12 olaylık bir zaman tüneli 4 yerine 3 satıra sığar.
Bu davranış yayın sayfasında, videoda ve hikâyenin içinde de aynıdır.

Video

Üst çubuktaki Video düğmesi bir panel açar. Slaytlar sırayla gösterilir,
gezinme şeridi altta kalır.

• Biçim: MP4 ve GIF her hesapta vardır; MOV (şeffaf) yalnız
  hesabında açıksa listelenir.
• Slayt başına süre: 2 sn, 3 sn, 4 sn ya da 5 sn (varsayılan
  3 sn). GIF'te bu seçici yoktur; her slayt 3 saniye gösterilir.
• Gezinme şeridini göster (varsayılan açık): kapatırsan slaytlar bütün
  kareyi kullanır ve daha büyük çizilir; karşılığında zaman tünelinin genel
  akışı görünmez.

Altta toplam süre hesaplanır ("7 slayt × 3 sn = 21 sn"; giriş slaydı da bir
slayttır). Video en çok 30 saniye, GIF en çok 10, MOV en çok 15
saniye olabilir. Sınır aşılıyorsa ya da hiç slayt yoksa başlatma düğmesi
kapanır ve nedeni turuncu bir satırda yazar; MP4'te ne kadar kısaltman
gerektiğini de söyler ("… Slayt süresini 3 sn'ye düşürün (30 sn)."). Bu yüzden
GIF en çok 3, MOV en çok 7 slayt alır. 15'ten fazla slaytlı bir zaman tünelinin
MP4 videosu bugün panelden üretilemez: en kısa seçenek 2 sn olduğu için
toplam 30 saniyeyi aşar.

Video oluştur (GIF ve MOV'da GIF oluştur, MOV oluştur) işi başlatır:
önce "Başlatılıyor…", sonra "Render ediliyor… %N". Bitince indirme düğmesi
çıkar (Videoyu indir (MP4), GIF'i indir ya da MOV'u indir (şeffaf))
ve altında "Bağlantı geçicidir; dosya sunucuda 24 saat sonra silinir." yazar.
Videoda YouTube medyası çizilmez; açılamayan bir görsel de o slayttan düşer.
Zaman tünelinin videoları grafik ve harita videolarıyla aynı günlük sınıra
sayılır (günlük sınır).

Yayınlama ve gömme

Yayınla zaman tünelinin o anki kaydedilmiş hâlinin bir kopyasını yayına
alır; yayından sonra yaptığın değişiklikler sen Yeniden yayınlaya basana
kadar yayın sayfasına geçmez. Kaydedilemeyen bir değişiklik varken düğme
kapanır (kaydetme).

Yayınlanan kopyanın da bir boyut sınırı vardır: bütün olaylar, giriş slaydı ve
metinleri birlikte yaklaşık 1 MB'ı aşarsa yayın yapılmaz ve düğmenin altında
"… olay sayısını ya da gövde metinlerini azaltın." diye biten bir satır çıkar.
Olay başına sınır 20.000 karakter olduğu için bu, gövdesi çok uzun birkaç
düzine olayda dolabilir; olaysız bir zaman tüneli ise yayınlanabilir.

Yayından sonra bir panel açılır (kapattıktan sonra üst çubuktaki Paylaş
yeniden açar):

• Yayında ve "Son yayın" zamanı.
• Bağlantı — yayın sayfasının adresi ve Kopyala.
• Siteye göm (iframe) — sitene yapıştıracağın kod ve Kopyala. Kutu
  sayfanın genişliğini doldurur; yüksekliği varsayılan bir orandan gelir (720'ye
  520). ? işaretinin dediği gibi gerekirse kodun içinde değiştirirsin.
  Zaman tünelinin gömme kodu yalnız iframe'dir; grafik ve
  haritadaki gibi kutuyu telefonda uzatan betik satırı yoktur
  (yayınlama ve embed).
• Yayından kaldır — "Bağlantı anında 404 döner. Geri alınabilir —
  yeniden yayınlarsanız aynı adres çalışır."

Yayından sonra aynı oturumda bir değişiklik yaparsan Yeniden yayınla
turuncuya döner ve panelde "Yayındaki sürüm geride — son düzenlemeler public
sayfada görünmüyor." uyarısı çıkar. Bu uyarı yalnız o oturumu izler: sayfayı
yeniledikten sonra yayının geride olup olmadığını söylemez — emin değilsen
yeniden yayınla.

Yayın sayfasının en üstünde öğenin adı başlık olarak durur, altında zaman
tüneli. Sitene gömdüğünde bu başlık çizilmez, yalnız zaman tüneli görünür;
gömülen zaman tüneli okunamıyorsa kutuda "Bu çizelge görüntülenemiyor." yazar.
Yayın sayfasının adresi, arama motorlarında görünmesi ve yayından kalkınca ne
olduğu arama motorları sayfasında;
yayının "Yayın durumu okunuyor…" gibi durum satırları
yayınlama ve embed sayfasının sonunda.

Hikâyede kullanma

Bir zaman tünelini hikâyenin adımlarına yayabilirsin: her adım bir slaydı
gösterir, okuyucu kaydırdıkça slaytlar ilerler. Hikâye editöründe görsel türü
Anlatı çizelgesidir; slayt seçimi ve "Bu çizelgeden adım ekle" ile toplu
ekleme anlatı çizelgesi bloğu
bölümünde. Hikâyeyi kopyaladığında içindeki zaman tüneli de kopyalanır
(öğeler).